Beş yüz Yıllık Bir Hesabın Görülmesi: Lausanne Konferansı

Atatürkün hayatı ve eserleri 300x150

Beş yüz Yıllık Bir Hesabın Görülmesi: Lausanne Konferansı

Birinci Dönem Lausanne tartışmaları:

20 Kasım 1922-4 Şubat 1923

Gazi Mustafa Kemal Saltanatı kaldırmakla ülkede yönetim birliğini sağlamıştı. Mudanya Ateşkesi ve Lloyd Georg‟un düşmesi ile gerçekçi bir barışın yolu açılmıştı.

Barış Konferansına baş delege olarak Mustafa Kemal’in tercihine uygun olarak Meclis tarafından İsmet Paşa seçilmişti. İkinci delege olarak Hasan (SAKA), üçüncü delege olarak da Rıza Nur uygun bulunmuştu.

Türk delegasyonuna verilen talimat şöyledir. “Doğu Trakya sınırı 1913 sınırı olmalıdır. Batı Trakya’da halk oylamasına başvurulmalıdır. Anadolu’ya yakın Ege adaları Türkiye’ye verilmelidir. Boğazlar ve Gelibolu da yabancı askerlerin varlığı kabul edilmemelidir. Güneyde Suriye sınırı daha güneye alınmalı, Irak sınır ise, Kerkük, Musul ve Süleymaniye’yi Türkiye’ye bırakacak şekilde çizilmelidir. Kapitülâsyonlar ve Türk topraklarında bir Ermeni yurdu kurulması teklifleri reddedilmelidir.

Bu konuda ısrarlar olursu tartışmalar kesilmelidir. Azınlıklar meselesi mübadele ile çözülmelidir. Osmanlı borçları, Osmanlı İmparatorluğundan ayrılan ülkeler arasında hakça bölünmelidir. Osmanlı hissesi Yunanistan’dan alınacak tazminata karşılık tutulmalı, bu mümkün olmazsa, borcun 20 yıl süre içinde ödenmesi sağlanmalıdır. Duyun-u Umumiye idaresi kaldırılmalıdır. Ayrılacak ülkeler için Misak-ı Millî‟nin ilgili maddesi geçerli olacaktır”. Özetle Türk tarafının amacı 1920‟den beri dünyaya ilân edilmiş olan Misak-ı Millî sınırları içinde tam bağımsız bir yeni Türk Devleti yaratmaktır.

Karşı tarafta İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon müttefikler arasındaki dayanışmayı devam ettirmek ve bu suretle Türkiye’ye istediği şartları kabul ettirmeyi plânlamaktadır. Mağrur İngiliz Lordu, Türkiye’ye Birinci Dünya Savaşından yenilgi ile çıkmış devlet işlemi yapmak istemektedir. Onun barış konferansındaki hedefleri özetle şunlardır:

“Doğu Trakya sınırı, 1915 sınırı olarak kalmalıdır, Boğazlar seyrüsefere açık ve askerden arınmış olmalıdır. Kapitülâsyonlar ufak tefek bazı değişiklerle yürürlükte kalmalıdır. Ege adaları Müttefiklere bırakılmalı ve onlar bunları dilediklerince elden çıkarmalıdır. Suriye ve Irak sınırları aynı kalmalıdır. Türkiye’den savaş tazminatı alınmalıdır. Türklerin Yunanistan’dan istedikleri savaş tazminatı verilmemelidir. Türkiye’deki azınlık hakları güvence altına alınmalıdır. Türk askerî gücü sınırlandırılmalıdır. Mali hükümler Müttefiklerce kararlaştırılmalıdır. Türkiye savaştan önce Müttefiklere tanınmış olan ayrıcalıkları tanımalı, ateşkesten bu yana hükümsüz ilân ettiği sözleşmelerin halen yürürlükte olduğunu kabul etmelidir”. Fransa ve İtalya da bu tasarıyı ufak tefek kayıtlarla benimsiyorlardı. Böylece üç devlet 18 Kasım 1922‟de genel bir görüş birliğini sağlamış oluyorlardı.

Konferans 20 Kasım 1922‟de İsviçre’nin Lausanne şehrinde toplandı. Bir tarafta Türkiye vardı. Karşı tarafta Yunanistan, İngiltere, Fransa İtalya, Japonya ve Sırp-Hırvat-Sloven (Yugoslavya ) Devleti vardı.

Türk delegasyonu, görüşmelerin başından beri dezavantajlı durumdadır. Diplomatik deneyimleri pek az, haber kaynakları çok sınırlı, yabancı dil bilgileri de sınırlıdır. Üstelik Lozan-Ankara haberleşmesi de Entellijans Servis‟in denetimi altındadır. Müttefik kuvvetlerin Boğazlardaki varlığı ağırlığını hissettirmektedir. Yoğun bir Ermeni, Rum propagandası Avrupa ve özellikle İsviçre basınını etkisi altına alma gayreti içindedir. Müttefikler aralarında görüş birliğini sağlamışlardır. Siyasî konularda İngiltere’nin, malî konularda Fransa’nın, hukukî konularda İtalya’nın tartışmaları yönetmesi kabul edilmiştir. Ayrıca Balkan devletleri de büyüklerin arkasında destekleyici bir blok oluşturmuşlardı.

Nitekim 22 Kasım’da arazi meseleleri 1 numaralı siyasî komisyonda tartışılırken bu durum bütün çıplaklığı ile ortaya çıktı. Toplantıda İsmet Paşa, Trakya’da 29 Nisan 1913 tarihli İstanbul Antlaşması hudutlarının sınır olmasını ve Batı Trakya’da da halkoyu düzenlenmesini istediğinde, Müttefikler tehdit edici bir tavırla karşı çıktılar. Türkiye‟nin Meriç ötesine geçmesinin Balkanlarda büyük tedirginlik yaratacağı anlaşılıyordu. Adalar işi görüşülürken İsmet Paşa, Türkiye’nin güvenliği bakımından yakın ve küçük adaların ülkesine bırakılmasını, diğerlerinin askerlikten arınmış olarak tarafsız veya bağımsız hale konulmasını talep etti.

Müttefikler karşı çıktılar. Mesele alt komisyona havale edildi. Sonuç olarak Gökçeada ve Bozcaada‟nın Türkiye‟de kalması, merkez adalarının askerlikten arındırılması ve kendilerine yöresel bir idare verilmesi benimsendi. Bundan sonra Konferansın işleme şeklinde değişiklik oldu. Meseleler önce kuliste olgunlaştırılıp sonra resmi toplantılara getirildi.

İngiltere ve Türkiye’nin büyük önem verdikleri Musul Meselesi kuliste çözümlenemedi. Resmî toplantıda Türk delegesi, etnik, coğrafi, tarihi ve siyasî gerekçelere dayanarak Musul bölgesinin geri verilmesini, bunun için de halk oylamasına başvurulmasını istedi. Curzon ise, halkoylamasını kabul etmedi. Hakeme başvurulmasını, bu kabul edilmezse Milletler Cemiyeti‟nin müdahalesini isteyeceğini belirtti ve müttefiklerince desteklendi.

Konferansın kaderi İngiltere’nin tutumuna bağlıydı. İngiltere’nin en fazla önem verdiği meselelerden biri de Boğazların statüsü ile ilgiliydi. Haliyle Rusya da Boğazlarla birinci derecede ilgiliydi. Dolayısıyla konu görüşülürken Konferansa davet edilmişti. Rusya, Boğazların ticarî ulaşıma açık, savaş gemilerine ve uçaklara her zaman kapalı tutulmasını, İstanbul ve Boğazların güvenliğinin Türkiye tarafından sağlanmasını savunuyordu. Rusya ihtilâl ve dış tehditler karşısında olduğundan, güvenliği açısından Boğazların berkitilerek kendisi ile kapitalist dünya arasında bir duvar teşkil etmesini, o günkü çıkarlarına uygun görüyordu.

Curzon bu teklifi, “Karadeniz’i Türkiye’nin sadık bekçiliği altında bir Rus gölü haline koymak” diye nitelendirerek reddetti. Karşı teklif olarak, Boğazların gerek savaş ve gerekse barışta deniz ulaşımına açık tutulmasını; Boğazlar ile Asya ve Avrupa’daki bazı yakın bölgelerin etkili bir şekilde silahtan arındırılmasını bunun denetimi için Türkiye‟nin başkanlığında devamlı görev yapacak uluslararası bir komisyon kurulmasını önerdi. Teklif Fransız ve İtalyan delegeleri tarafından desteklendi.

İsmet Paşa Konferansın kaderinin İngiltere’ye bağlı olduğunu ve İngiltere içinde en önemli konunun Boğazların statüsü olduğuna inanıyordu. Sovyet delegesi ile yaptığı görüşmede, Boğazlar dolayısıyla çıkacak bir çatışmada Sovyetlerden yardım alamayacağını da öğrenmişti. Bu itibarla Boğazlar konusunda son derece temkinli davrandı. İsmet Paşa, Boğazlara hâkim Türkiye‟nin barış için bir güvence oluşturacağını; Boğazlardan geçişin ticaret gemilerine serbest olmasını, ama savaş gemilerinin tonajlarının sınırlandırılmasını; İstanbul’un güvenliğinin mutlaka sağlanmasını istedi. Bu konuda pürüzlü noktalar olmakla beraber bir anlaşma zemini bulunabileceği anlaşıldı.

Siyasî komisyonda pürüzlü konulardan birisi de azınlıklar meselesiydi. Tam bağımsızlığını elde etmeye kararlı olan yeni Türkiye Devleti, büyük devletlerin yüzyıllardan beri azınlıklar bahanesiyle iç işlerine karışmalarını ve azınlıkları kendi çıkarları için bir tahrik unsuru olarak kullanmalarını kesinlikle engellemek kararındaydı. Türkler azınlık meselesinin kesin bir çözüme bağlanması için, azınlıkların mübadele edilmelerini, kalacaklara medeni ülkelerde tanınan ölçülerde azınlık hakları tanınmasını; azınlıkların dışarıdan tahrik edilmesine artık son verilmesini istiyorlardı.

İngiltere Konferans kesilecekse, bu vesileyle kesilmesini kamuoyunu etkilemek ve propaganda açısından yararlı görüyor ve konuyu istismar etmek istiyordu. Curzon azınlıklar için af ilân edilmesini; azınlıkların askerlikten muaf tutulmalarını, bunlara verilecek güvenceyi gözetmek için İstanbul‟da Milletler Cemiyet‟ine bağlı bir Azınlıklar Komiserliği kurulmasını; Ermenilere de Anadolu toprakları üzerinde bir yurt verilmesini istiyordu. Sıcak geçen tartışmalardan sonra konu alt komisyona havale ediliyordu. Oradaki tartışmalar sonucunda Türk görüşüne uygun bir çözüme yöneliyordu, sonuç olarak, siyasî komisyonda görüşülen meselelerden Musul ve Trakya’da Karaağaç meselesi hariç, diğerlerine de ortak bir anlaşma ortamı hazırlanmış oluyordu.

Bu gelişmelere karşılık malî ve hukukî meseleler komisyonlarında çetin tartışmalar vardı. Yeni Türkiye, tüm bağımsızlığını engelleyen zincirleri kırmak istiyordu. Bunu sağlamak için, ekonomik bağımsızlığını köstekleyen bütün sınırlamaların kaldırılmasını; Osmanlı borçlarının İmparatorluktan ayrılan bütün ülkeler arasında âdil bir şekilde paylaştırılmasını; Türkiye’den savaş tazminatı ve işgal masrafı istenmemesini; Yunanistan’ın Anadolu‟daki yaptığı vahşi tahribatı ödemesini talep ediyordu. Bu konular uzun tartışmalara yol açtı. Çözüm bulunamayınca, Türk delegesi iktisadi ve mali meselelerin barıştan sonraya ertelenmesini teklif etti. Teklif kabul edilmedi. Malî komisyonun belli başlı meseleleri böylece ortada kalıyordu.

Hukukî meselelerin görüşüldüğü üçüncü komisyonun en pürüzlü işi kapitülâsyonların ne olacağı konusuydu. Bu konuda Türk heyetine verilen talimat kesindi. Kapitülâsyonlar kayıtsız şartsız kaldırılacaktı. Israr edilirse, müzakereler kesilecekti. Görüşmelerde Müttefikler kapitülâsyonlar yerine ikame edilecek başka bir sistemin geliştirilmesinde ısrar ettiler. İsmet Paşa, kapitülâsyonların hür ve bağımsız yaşamak isteyen bir milletin hukuku ile bağdaşamayacağını; dolayısıyla Türkiye‟nin ne kapitülâsyonları, ne de onun yerini tutacak bir sistemi asla kabul etmeyeceğini kesin bir dille ifade etti. Müttefiklerin bu konudaki ısrarları anlaşma yollarını kapatıyordu.

1923 Ocak sonuna gelindiğinde, Musul, adlî kapitülâsyonlar, Trakya sınırı, tazminat ve tamirat konuları askıda kalmıştı. Üç müttefik devlet temsilcileri kendi aralarında hazırlamış oldukları anlaşma metinlerini 31 Ocak’ta Türk delegasyonuna vererek bunun tümüyle kabul veya reddedilmesini istediler. Müttefikler anlaşma olmayan konuların hepsini kendi arzularına göre düzenleyerek anlaşma tasarısına koymuşlardı. Bu tasarıya karşılık Türk heyeti üzerinde anlaşılan konuları kapsayan bir tasarı sundu. Anlaşılamayan konularını savaştan sonraya bırakılmasını teklif etti. Müttefikler kendi tasarılarında ısrar ettiler. Lord Curzon 4 Şubatta Lozan’ı terk etti. Barış isteyen Türk heyeti herkesten önce Lousanne‟a gelmişti ve herkesten sonra orayı terk ediyordu.

Mustafa Kemal, konferansın tartışmalarını günü gününe takip etmiş, zaman zaman İsmet Paşa’yı yüreklendirici mesajlar göndermişti. İsmet Paşa’nın yurda dönüşünde, 18 Şubat 1923‟te onunla Eskişehir’de buluştu. Gazi‟nin amacı barış konusunda İsmet Paşa’nın vardığı sonucu öğrenmek ve ona göre Meclis içi ve Meclis dışı ilişkileri yönlendirmekti. İsmet Paşa‟ya göre: Barışın akıbeti İngiltere’nin tutumuna bağlıdır. Konferansın birinci kısmında İngiltere’nin önemli gördüğü konular çözümlenmiştir.

Musul meselesi barıştan sonraya ertelenirse geri kalan meseleler için İngiltere barışı engellemeyecektir. Aralarındaki özlü görüşmelerden sonra, Mustafa Kemal ile İsmet Paşa arasında barışın mümkün olduğu konusunda görüş birliği sağlandı. Konu Meclisin gizli oturumlarında da uzun uzun görüşüldü ve şiddetli hırçın tartışmalara yol açtı. Meclis‟te özellikle İkinci Grup üyeleri, barış yapılmamasını İsmet Paşa’nın hatasına bağlıyorlardı. Bazıları da onun verilen talimatların dışına çıktığını, Misak-ı Millî‟den ödün verildiğini ileri sürerek değiştirilmesini istiyordu. Tartışmaları takip eden Mustafa Kemal’de zaman zaman söz alarak milletvekillerini ikna etmeye çalıştı. Gazi, Musul meselesinde çok hassasiyet gösteren milletvekillerine, Musul meselesinin oradan vazgeçildiği anlamına gelmediğini, bir yıllık sürenin Türkiye’nin lehine çalışılabileceğini hatırlattı.

Delegasyonun kendisine verilen talimat dışına çıkıp çıkmadığını takdirin Bakanlar Kuruluna ait olduğunu belirtti. Gereken talimat Delegasyona Bakanlar Kurulunca verildi. Delegelerimiz milletimizin ve Meclisimizin şerefini korumuştur. Kendileri manevî bakımdan Meclis‟ce de desteklenerek görevine devam etmelidir diyerek olayı noktaladı.

Meclis‟de 6 Mart’a kadar devam eden görüşmelerden sonra şu karara varıldı.

1. Müttefiklerin verdikleri barış projesini olduğu gibi kabul etmeye imkân yoktur, ısrar edilirse savaş sebebi olur.

2. Hayati bir meselemiz olan Musul işi kısa bir zamanda çözümlenmelidir.

3. Malî, iktisadî idarî meselelerde hayat ve istiklâl haklarımızın sağlanması şartıyla, barış girişimlerinde bulunması için Bakanlar Kuruluna izin verilmiştir.

Lausanne’da İkinci Dönem: 23 Nisan 1923-24 Temmuz 1923

Bakanlar Kurulu 7 Mart 1923‟de Türk barış tasarısını oluşturdu. Tasarıya hakim olan zihniyet, arazi meselelerinde Misak-ı Millî‟ye ters düşmeyecek bir hal şekli bularak Müttefikleri tatmin etmek, buna karşılık, malî iktisadî ve idari konularda tam bağımsızlık elde etmektir.

Türk tasarısı Müttefiklere 9 Mart 1923‟de verilerek konferansın iki haftaya kadar ya bir Avrupa şehrinde veya İstanbul’da yeniden başlaması istendi. Tasarıda Lausanne‟daki Müttefik tasarısının 156 maddesinden 90‟ı aynen kabul ediliyordu. Arazi konusunda Trakya, sınırının Meriç talweginden geçmesi, Meis ve Merkep adalarının Türkiye’ye bırakılması, Yunanistan‟ın savaş tazminatı ödemesi yer alıyor, iktisadî maddelerle, adlî deklarasyonun anlaşmadan çıkarılması teklif ediliyordu.

Müttefikler Türk projesindeki hususları görüşmek üzere 23 Nisan 1923‟te Lausanne‟da görüşmelere devam edilmesini teklif ettiler. Esasen barış yapmadan dönen delegeler, kamuoylarında hoş karşılanmadığı için konferansın kesilmeyip tehir edildiği çok önceden ilân edilmişti.

Masada İsmet Paşa‟nın gücünü arttırmak için ordu güçlendirilmiş, kapitülâsyonlar konusunda daha önce başlayan uygulamaya ödün verilmeden devam edilmekteydi. Lausanne‟da anlaşmaya varılması halinde Meclis‟in ödün vermeye elverişli olmayan havası dikkate alınarak seçimin yenilenmesi kararı da alınmıştır (1 Nisan 1923).

İkinci dönem Lausanne Barış görüşmeleri, 23 Nisan 1923‟de başladı. Bu dönemde, İngiltere aradan çekilmiş gibidir. Mağrur ve hırçın Lord Curzon’un yerini, İngiltere‟nin İstanbul Yüksek Komiseri Sir Horace Rumbold almıştır. Buna karşılık Fransa‟nın tutumu sertleşmiştir. Dönemin tartışma konuları Yunan tazminatı, Meis adası, Kapitülâsyonlarını ilgası, malî, iktisadî meseleler ve adliye ile ilgilidir.

Önce Trakya sınırı işi konuşuldu. Sınırın Meriç talveginden geçmesi, Tavşan adalarının Türkiye‟ye bırakılması; Adakale ve Meis‟den vazgeçilmesi kabul edildi.

Yunan tazminatı konusunda, Venizelos Türkiye tazminatta ısrar ederse, konferansı terk etmek talimatı aldığını söylüyordu. Yunanlılar Batı Trakya’da askerî yığınak yapmaya girişiyorlardı. İngilizler Yunan idarecilerini “çılgınca bir maceraya girmemeleri için” uyarıyorlardı. Çözüm formülünü

Venizelos buldu. Yunanistan’ın savaş tazminatına karşılık Karaağaç’ın Türkiye’ye bırakılmasını önerdi. İsmet Paşa sorumluluğu üzerine alarak bunu kabul etti. Olay İsmet Paşa ile Başbakan Rauf Bey arasında anlaşmazlığa yol açtı. Durum ancak Mustafa Kemal’in araya girmesi ile düzeltildi.

Konferansın uzama sebeplerinden birisi de kapitülâsyonlar meselesiydi. Türk heyeti “Montagna formülü” üzerinde direnmek, aksi takdirde konferansı terk etmek talimatı almıştı. Türkiye‟nin kararlı tutumu karşısında Müttefikler, birkaç yabancı hakimin beş yıl süre ile danışman olarak istihdam edilmesi şartıyla kapitülâsyonların kaldırılmasını kabul ettiler.

Konferansın sonuna kadar sürüklenen diğer bir mesele, Osmanlı borçları meselesiydi. Bilhassa borç faizlerinin hangi cins para ile ödeneceği tartışması sürüp gidiyordu. Türkler frank, Fransızlar altın olarak ödenmesini ileri sürmekteydiler. Londra’nın baskısı ile bu konuda Fransız direnişi yumuşatıldı.

Sürüncemede olan meselelerden birisi de Türk topraklarının boşaltılmasıydı. İstanbul ve tarafsız bölge denilen Boğazlar mıntıkasında işgal kuvvetleri vardı. Müttefikler, Türkiye üzerinde baskı aracı olarak kullanmak maksadıyla, Türk topraklarının boşaltılmasını mümkün olabildiğince geriye atmak istiyorlardı. Fakat askıdaki bütün pürüzler ortadan kaldırılınca, barışın imzalanmasından sonra Türk topraklarını boşaltmayı kabul ettiler.

Böylece 17 Temmuz 1923‟de yapılan son toplantıda askıda kalan konular çözüme bağlanmış oluyordu. Bunun üzerine, İsmet Paşa anlaşmayı imza için Ankara’dan yetki istedi. Beklediği cevap gecikince, Mustafa Kemal’e başvurdu. Onun olumlu cevabı üzerine anlaşmayı 24 Temmuz 1923‟te imza etti.

Mustafa Kemal silah arkadaşının bu seferki hizmetini “tarihi bir başarıyla taçlandırma” olarak tanımladı onu ve mesai arkadaşlarını kutladı.

1914 yılından beri devam eden savaşa son veren Lousanne Antlaşması 143 maddelik esas antlaşma ile 18 ek belgeden oluşmaktadır. Anlaşmanın ilk 22 maddesi sınırları saptamaktadır. Trakya sınırı Karaağaç istasyonunu Türkiye‟de kalmak üzere Meriç Talveki olarak kabul edilmiştir. Gökçeada, Bozcaada ve Tavşan adaları dışında kalan adalar Yunanistan‟a bırakılıyordu. Ancak bunlardan Midilli, Sakız, Sisam ve Nikarya Limni adalarında bir deniz gücü ve istihkâm yapılmayacaktı. Bu adalardaki asker, yöreden silâh altına alınıp eğitilecek askerle sınırlı olacaktı. İtalya‟nın 1911-1912‟de işgal ettiği ve Ouchy Anlaşması ile geri vermeleri gereken Rodos, Onikiada ile Meis adaları onlara bırakılıyordu. Suriye sınırı Ankara Anlaşması ile kabul edildiği gibi kalıyordu. Irak sınırı ise dokuz ay içinde barış yoluyla çizilecek, bu mümkün olmazsa, konu Milletler Cemiyeti’ne götürülecek, her iki tarafta alınacak kararı beklerken her hangi bir askerî harekette bulunmayacaktı.

Azınlıkların himayesi konusunda, Türkiye halkı din, itikat ve mezhep farkı olmadan eşit muamele görecek gayri Müslimler hayır kurumları ve okullar yapabilecekler Müslümanların yararlandıkları her türlü medenî ve siyasî haklardan yaralanacaklardır.

Malî hükümlerde, Osmanlı borçlarının Balkan Savaşı’nda Osmanlı Devleti’nden arazi alan devletlerle, Asya‟dan ayrılanlar arasında nasıl taksim edileceği açıklanmaktadır.

İktisadî hükümlerde, Türkiye‟de yabancılara ait emlâk ile Türkiye dışında Türklere ait emlâkin sahiplerine iadesi ve bununla ilgili teferruat, ortak hakem mahkemelerinin oluşması ile ilgili hususlar açıklanmaktadır.

Boğazlarla ilgili olarak yapılan sözleşmede, Boğazların statüsü saptanmıştır. Buna gere Boğazlar ticaret gemilerine açıktır. Savaş halinde Türkiye tarafsız ise bu serbestlik devam edecektir. Türkiye savaşta taraf ise, geçişleri kontrol ile hasımlarına yasaklayabilecektir. Boğazlardan geçen harp gemilerinin tonajı, Karadeniz‟deki en kuvvetli donanmadan daha fazla olmayacaktır. Savaş halinde Türkiye tarafsız ise, gece ve gündüz geçme serbestliği vardır. Taraf ise, ancak tarafsız harp gemileri geçebilecektir.

Çanakkale ve İstanbul boğazlarının iki yakasında 15-20 km lik belirli alanlar askerden arındırılacaktır. Marmara, Gökçeada, Bozcaada, Semadirek, Limni adaları askersiz olacak. İstanbul‟da 12 000 asker ve deniz üssü bulunabilecektir. Boğazlardan geçiş, Türkiye‟nin başkanı olduğu İngiliz, Fransız, İtalyan, Japon, Yunan, Bulgar, Sırp, Rumen ve Rus delegelerinden oluşan bir komisyon tarafından yürütülecektir.

Trakya sınırı ile ilgili sözleşmede, Türk, Yunan, Bulgar sınırları, her iki taraftan yaklaşık 30 km derinliğinde askerden arındırılmaktadır.

Adliye ile ilgili görüşmelerde, Türkiye‟nin 5 yıl için danışman statüsünde yardımcı hakimlerin hizmetini alması öngörülmektedir.

Karaağaç ile ilgili sözleşmede, anlaşmanın tasdik edilmesi şartıyla en geç 23 Eylül 1923‟te Türkiye‟ye teslim edilmesi kararlaştırılmıştır.

Türk ve Rum ahalinin mübadeleleri ile ilgili sözleşmede, Batı Trakya Türkleri ve İstanbul Rumları hariç olmak üzere, Türk ve Rum nüfusun mübadeleleri ile ilgili ayrıntılar belirtilmektedir.

Barış konferansı boyunca Türk tarafının hassasiyetle üzerinde durduğu müttefik güçlerin işgali altında bulunan Türk topraklarının boşaltılmasına dair olan sözleşmede, anlaşmanın Türkiye tarafından tasdik edilmesinden itibaren 6 haftalık bir süre içinde müttefiklerin, Türk topraklarını boşaltmaları, Mondros ateşkesi gereğince Müttefiklerin el koydukları harp gemileri ve malzemelerini bulundukları yerlerde Türkiye‟ye teslim etmeleri hükme bağlanmaktadır.

Mustafa Kemal Lausanne Anlaşmasının bir an önce tasdik edilmesini istiyordu. Böylece işgal kuvvetlerinin bir an önce İstanbul ve Boğazlardan ayrılmasını sağlayacaktı. Antlaşma Meclise geldiğinde heyecanlı konuşmalara vesile oldu. Gerçi Millî Mücadeleyi şerefle başarı ile destekleyen Gazi Meclis dağılmış-, yapılan seçimlerde II. Grup tasfiye edilmişti. Fakat Meclis de özellikle Batı Trakya, İskenderun, Antakya, Musul konularında Misak-ı Millî‟den ödün verildiği öne sürülmüş Boğazlarda tarafsız mıntıka oluşturulması, Yunan tazminatı, Osmanlı borçları konuları eleştirilmiştir.

Antlaşmayı beğenenler eşitlik esasında yapılmasını alkışlamışlardır. İsmet Paşa savunmasında “antlaşmanın mütecanis, yeknesak bir vatan yarattığını bu vatanın iç idaresi bakımından ayrıcalıklardan mükellefiyetlerden kurtulmuş, hür bir vatan” olduğuna dikkati çekti. Neticede Meclis, 14‟e karşı 213 oyla anlaşmayı onayladı (23 Ağustos 1923). Anlaşmanın onaylanmasının ardından 15 Eylül‟de Karaağaç, 21 ve 22 Eylül’de Bozcaada ve İmroz (Gökçeada) Yunanlılardan teslim alındı. Müttefikler 2 Ekimde Türk sancağını selâmlayarak İstanbul’u terk ettiler. Türk birlikleri 6 Ekim’de İstanbul‟a girdiler. İşgalciler “geldikleri gibi gitmişlerdi.”

Lausanne Antlaşmasının Değerlendirilmesi

Lausanne Antlaşması ile Mustafa Kemal‟in son derece güç şartlar içinde başlattığı Millî Mücadele, Mehmetçiğin süngüsü ile çizdiği sınırlarla tescil edilmiştir. Keza bu antlaşma ile “dünün her an ölümü beklenen hasta adamından” genç dinamik tam bağımsız yeni bir devlet doğmuştur. Böylece Avrupa’nın birkaç yüz yıldır “Doğu Meselesi” adı altında yok etme amacı ile yürüttüğü Sèrves antlaşmasıyla gerçekleştirme noktasına getirdiği politika iflâs etmiş oluyordu.

Mümkün olan ile olmayanın sınırını doğru hesaplayan Mustafa Kemal, Misak-ı Millî sınırlarını içinde homojen bir vatan ve yönetim bakımından her türlü dış müdahaleye kapalı, tam bağımsız bir devlet oluşturmayı amaç edinmişti. Dolayısıyla Lausanne‟da tam bağımsızlığa gölge düşürebilecek her türlü kaydın kaldırılması için mücadele edilmiştir. Böylece Türkiye yıllardan beri devam eden Avrupa’nın siyasî ve iktisadi vesayetinden yakasını kurtarmıştır.

Özellikle zorunlu nüfus mübadelesi ile Anadolu’nun Türkleşmesi tamamlanmış büyük devletlerin azınlıkları koruma bahanesiyle ülkenin iç işlerine yaptıkları müdahalenin kaynağı kurutulmuştu. Lausanne gerçeklere dayalı ve dengeli bir barış anlaşması niteliği ve Türkiye‟nin basiretli yöneticilerinin idaresi ile ülkeye, bugün itibarıyla 78 yıllık, tarihinin en uzun barış dönemini sağlamıştır. Bu sayede Atatürk Türkiye’si güçlenmek ve çağdaşlaşmak için gerekli zamanı kazanmış, Atatürk inkılâplarıyla her bakından yeni bir yapılanmaya girişmiş, yepyeni modern bir çehreye bürünmüştür.

Lausanne, haliyle Yunanistan’ın Anadolu macerasını noktalamıştır. Büyük hayallerin cazibesi ve emperyalist büyük devletlerin teşvikiyle, kaldırabileceğinden ağır bir yükün altına giren Yunanistan, Anadolu felâketiyle çok ağır bir darbe yemiş, yıllarca siyasî istikrarsızlık içinde kalmıştır. Anadolu‟dan gelen mübadillerle sosyal ve ekonomik sıkıntı daha da ağırlaşmıştır. Anadolu macerasının diğer bir sonucu da, Megali İdea – Büyük Yunanistan hayali bir süre için Yunan politikacıların kafalarında geri plâna itilmiştir.

Gazi Mustafa Kemal, Lausanne görüşmelerinin her safhasını takip ve gerektiğinde müdahale ederek Türk isteklerine uygun bir barışın yapılmasını sağlamıştır.

Sonuç itibarıyla, Gazi Mustafa Kemal, 19 Mayıs 1919‟den 24 Temmuz 1923‟e kadar devam eden dönemde, Türk Millî Kurtuluş Hareketi’nin odağı temel faktörü olmuş, kudretli kişiliği, üstün teşkilâtçılık ve komutanlık vasıfları, bitip tükenmeyen enerjisi, ileriyi önceden görebilme ve sezebilme ve gerçekçi davranabilme meziyetleri; zaman ve mekân ve imkân faktörlerini en iyi kullanabilmek yeteneğiyle, yok edilmenin eşiğine gelen Türkiye’yi yeniden ve daha güçlü olarak ayağa kaldırmış ve bağımsızlığını ebediyen koruyabilmesi için onu çağdaş ufuklara yönlendirmiştir.

Sayfayı yazdırın Sayfayı yazdırın

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

46 − 42 =